Metody terapeutyczne w pracy z dziećmi ze spektrum autyzmu. Podejście dyrektywne i niedyrektywne.

  • aniaotwartedrzwi
  • 3 tygodnie temu
  • Blog

Dobór metod terapeutycznych dla osoby ze spektrum autyzmu to trudna sztuka. Wymaga otwartości, elastyczności oraz głębokiego wglądu w potrzeby dziecka. Aby wesprzeć rodziców w tej kwestii, postanowiliśmy pochylić się nad charakterystykami podejścia dyrektywnego i niedyrektywnego oraz możliwością łącznego zastosowania ich elementów.

W domenie publicznej coraz częściej i coraz głębiej dyskutuje się o spektrum autyzmu. Wciąż jednak można spotkać się z poglądem, jakoby autyzm był chorobą. Tymczasem jest to zaburzenie, którego intensywność można zmniejszać i łagodzić za pomocą metod terapeutycznych. Ich rozbudowany wachlarz może zdumiewać, jednak warto pamiętać, że są używane w terapiach wspomagających rozwój w różnych obszarach funkcjonowania. Nie zmienia to faktu, że mnogość technik przysparza problemów w zakresie wyboru tych najbardziej optymalnych dla dziecka. Którą ścieżką podążyć?

Wydaje się, że nie ma prostej odpowiedzi na to pytanie. Natomiast istnieje kilka fundamentalnych zasad, które powinny uwzględniać obrane przez nas metody:

  • Indywidualne podejście i systematyczna praca – spektrum autyzmu oznacza, że dzieci żyjące z tym zaburzeniem będą przedstawiać różne predyspozycje i różne trudności. Niezbędne jest więc opracowanie zindywidualizowanego programu wsparcia, który będzie dostosowany do możliwości i potrzeb dziecka oraz realizowany w systematyczny sposób.
  • Integracja wsparcia – w sytuacji korzystania przez dziecko z pomocy wielu specjalistów istotnym jest, by podejmowane działania terapeutyczne były spójne i oparte na porozumieniu. Poczynania ze sobą sprzeczne lub wykluczające się nawzajem będą negatywnie wpływać na realizację nabytych przez dziecko umiejętności. To z kolei odciśnie piętno na jego codzienności i komforcie życia.
  • Zaangażowanie najbliższych – ważnym jest, aby w procesie terapeutycznym dziecka uczestniczyli rodzice. Poza samą obecnością, daje im to również poczucie większej sprawczości, rozwija kompetencje i buduje zrozumienie dla potrzeb i trudności, z jakimi boryka się dziecko.

Wskazane założenia mogą być jednak punktem wyjściowym dla dwóch zgoła odrębnych koncepcji, jakimi są podejście dyrektywne i niedyrektywne.

Podejście dyrektywne

Zwane również behawioralnym, ponieważ to zachowanie stanowi punkt odniesienia  w procesie terapeutycznym. Jego centralnym założeniem jest perspektywa, w której człowiek uczy się poprzez doświadczanie konsekwencji podejmowanych przez siebie działań, a także naśladowanie innych. Jej nadrzędnym celem jest wzmacnianie pozytywnych zachowań przy jednoczesnym wygaszaniu tych niepożądanych. Podstawą podejścia jest stworzenie takiego systemu nagród, który będzie odpowiadać dziecku. W podejściu dyrektywnym mechanizmem wsparcia zarządza terapeuta. Wydaje polecenia i określa zakres zajęć terapeutycznych, podczas których dziecko wielokrotnie styka się z poszczególnymi zagadnieniami. Dzięki powtarzaniu zaplanowanych zadań utrwala schematy pożądanych zachowań.

W przeszłości podejście dyrektywne częściej eksploatowało obszar eliminowania niemile widzianych zachowań dziecka poprzez stosowanie kar. Współcześnie takie działania postrzegane są jako nieetyczne, dlatego metody terapii behawioralnej ewoluowały i aktualnie stawiają nacisk na wzmocnienie nabytych umiejętności i rozbudowywanie zasobów dziecka o nowe kompetencje. Wśród metod behawioralnych można wyróżnić m.in. program TEACCH, metodę SSP, Stosowaną Analizę Zachowania (ABA), Trening Umiejętności społecznych (TUS) czy Metodę Krakowską prof. dr hab. Jagody Cieszyńskiej.

Podejście niedyrektywne

Na przeciwległym biegunie metodologicznym znajduje się podejście niedyrektywne, określane również rozwojowym. U jego podstaw leży założenie etapowego rozwoju człowieka oraz idea dziecka jako podmiotu terapii. W przypadku dzieci w spektrum autyzmu wspomniana etapowość bywa zaburzana. Przez to trudno zdobywać im kolejne umiejętności. Jednak skutecznym remedium na napotykane przez autystyczne dzieci w tym obszarze komplikacje może być właściwe rozpoznanie kompetencji dziecka i poszerzanie ich w relacji do postępu procesu rozwojowego.

Dlatego tak ważne jest, by terapeuta budował wspólną przestrzeń doświadczenia, która umożliwia tworzenie relacji, a także rozwój wewnętrznej motywacji do podejmowania kontaktu i komunikacji. Wskazana relacja stanowi bowiem fundament oddziaływań, który ma za zadanie sprzyjać „otwieraniu się” dziecka na drugą osobę oraz zwiększaniu jego gotowości do współdzielenia uwagi i emocji. To z kolei jest niezbędne dla skutecznego rozwijania kompetencji społeczno-komunikacyjnych i możliwości funkcjonowania w relacjach.

Terapeuta wykorzystujący metody niedyrektywne w zaangażowany sposób wchodzi w interakcje z podopiecznym, zwracając uwagę na jego emocje i zachowanie. Jego głównym zadaniem jest obniżenie poziomu lęku i wyregulowanie emocji. W ten sposób tworzy optymalne warunki do nauki, w których dziecko zyskuje przestrzeń do własnej inicjatywy i może wyrażać się poprzez swoje działania, czując się bezpiecznie w relacji terapeutycznej.

Choć metody niedyrektywne nie są tak popularne jak behawioralne, to stanowią wartościowy sposób współdziałania z dzieckiem, oparty na akceptacji, zaangażowaniu i uczeniu się poprzez doświadczanie różnego rodzaju bodźców. Do niedyrektywnych metod wykorzystywanych w terapii autyzmu można zaliczyć m.in. animaloterapie i arteterapie, metodę terapii sensorycznej, metodę ruchu rozwijającego Weroniki Sherborne czy program Son-Rise.

Które podejście wybrać?

Ten dylemat istnieje w zasadzie od początku pracy z osobami z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Przy doborze stosownego podejścia ważne jest, by uwzględniało ono wymogi i uwarunkowania podopiecznego. Dziecko z autyzmem wymaga struktury i jasnych granic, tak samo jak przestrzeni na relację, spontaniczność oraz podążanie za swoimi potrzebami. To wiąże się np. z sięganiem po inne metody zarówno w środowisku szkolnym, jak i w warunkach indywidualnej pracy gabinetowej z dzieckiem.

– Zarówno z praktycznego, terapeutycznego, jak i wychowawczego punktu widzenia uważam, że najlepszym rozwiązaniem jest łączenie podejścia dyrektywnego z niedyrektywnym. Z jednej strony dorosły musi stawiać granice oraz tworzyć ramy rozwojowe dla dziecka, a z drugiej budować bezpieczną przestrzeń do relacji, odreagowania emocji oraz swobodnego doświadczania siebie i świata. Przykładem takiego integracyjnego podejścia może być metoda GPS, która stawia akcent na relacje i kontakt z dzieckiem, mając jednocześnie ustrukturalizowany charakter.

Jeśli będziemy wyłącznie dyrektywni, istnieje ryzyko, że zamiast wspierać rozwój, zaczniemy dziecko „tresować”. Natomiast opieranie się jedynie na odzwierciedlaniu i pełnej responsywności może prowadzić do tego, że dziecko będzie nastawione głównie na przyjemność, stanie się egocentryczne i infantylne w swoich potrzebach. – podkreśla Paweł Górny, dyrektor Niepublicznej Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej „Otwarte Drzwi”.

Jeśli ktokolwiek ma jeszcze wątpliwości, w jaki sposób zmierzyć się z kwestią wyboru podejścia terapeutycznego, zachęcamy do zwrócenia uwagi na kluczowe słowo dotyczące autyzmu: spektrum. Oznacza ono zakres lub zasięg danego zjawiska. Spektrum autyzmu obejmuje szeroki wachlarz cech neurorozwojowych. Trudno więc oczekiwać, by konkretne podejście czy metoda terapeutyczna była odpowiednia dla każdej z osób, której to zagadnienie dotyczy. To z kolei wskazuje na konieczność zachowania elastyczności i otwartości w doborze metod terapeutycznych. W ten sposób zyskujemy szansę na stworzenie warunków dla optymalnego wsparcia rozwojowego dziecka i maksymalizację postępów w tej materii.

—————————-

Źródła:

 

Skip to content